Класіфікацыя і сістэматызацыя гістарычных крыніц

Сістэматызацыя і класіфікацыя дазваляюць у разнастайнасці убачыць сістэму, вызначыць групы, якія адрозніваюцца па пэўных прыкметах і асаблівасцях.

Пры гэтым не прымаецца на ўвагу форма крыніцы. Часам пры афармленні спісу выкарыстаных крыніц і пошуку крыніц акрэсліваецца іх падзел на апублікаваныя і архіўныя. Але ж характар крыніцы не змяняецца ад таго, што яна нейкі час захоўвалася ў архіве, а пасля была апублікавана.

Пры групіроўцы гістарычных крыніц адрозніваюць іх сістэматызацыю і класіфікацыю. Сістэматызацыя адбываецца ў выніку умяшання даследчыка, калі сам даследчык будуе такую сістэму, якая б лепш адпавядала яго мэтам і задачам (гісторык Беларусі вызначае крыніцы па гісторыі Беларусі, калі займаецца ХХ -м стагоддзем – крыніцы па гісторыі навейшага часу). Такім чынам, за аснову бярэцца толькі адна са шматстайных знешніх прыкмет крыніцы. Задача сістэматызацыі службовая, дапаможная. Пры гэтым могуць быць выбраны наступныя прынцыпы сістэматызацыі:

1) храналагічны, якi ўлічвае час стварэння крыніцы (вялікія сістэмы: антычныя, сярэднявечча, новай і навейшай гісторыі; дробныя – па гісторыі другой сусветнай вайны і г.д.);

2) рэгіянальны прынцып (па гісторыі Прыбалтыкі, усходнеславянскіх земляў, Заходняй Еўропы);

3) этнічны (па гісторыі Расіі, Украіны, гісторыі татар, цыган і г.д.);

4) праблемны (адмена прыгоннага права на Беларусі);

5) персанальны (дзейнасць Вітаўта).

Найбольш пашырана сістэматызацыя па некалькіх прынцыпах (напрыклад, крыніцы па гісторыі Беларусі новага і навейшага часу).

У адрозненне ад сістэматызацыі, класіфікацыя – раскрыцце унутрана неабходнай сувязі паміж асобнымі катэгорыямі гістарычных крыніц: тыпамі, родамі і відамі. Класіфікацыя не проста сістэматызуе крыніцу у зручныя для вывучэння групы, але і садзейнічае аналізу крыніцы, мае пазнавальны характар.

З самага пачатку азнаямлення з гістарычнымі помнікамі гісторыкі заўважалі, што адны з іх з'яўляюцца "рэшткамі" асобных падзей, другія ў большай ступені апавядаюць аб іншых падзеях ("паданні").

Ужо з сярэдзіны і другой паловы ХІХ ст. ідэя такога падзелу была распаўсюджана на ўсю сукупнасць гістарычных крыніц. Пры гэтым мелася на ўвазе, што падзел крыніц па характару адлюстравання адпавядае іх пазнавальнай каштоўнасці.

Да "паданняў" адносяць усе паведамленні, якія апісваюць гістарычныя факты, гавораць аб іх, але саміх гэтых гэтых фактаў не фіксуюць і ў сучаснасць не пераносяць. У паданнях перад намі паўстаюць не самі факты і нават не іх асобныя часткі, а толькі іх адлюстраванне у свядомасці нейкіх інфарматараў. Гэтыя паведамленні аб гістарычных фактах ствараліся спецыяльна для захавання і перадачы гістарычнай інфармацыі і таму яны суб'ектыўныя ў большай ступені, чым "рэшткі".

"Рэшткі" — часткі з’яў, якія захаваліся (астанкі людзей, матэрыяльныя сляды дзейнасці людзей – хатнія рэчы, зброя і г.д., пісьмовыя дакументы для бягучых патрэб). Сюды ж адносяць мову, песні, рэлікты старых звычаяў. Галоўная прыкмета рэшткаў -- яны не ствараліся спецыяльна для перадачы інфармацыі аб мінулым.

Безумоўна азначаны падзел вельмі схематычны і супярэчлівы, паколькі тыя ж летапісы (апавяданні аб мінулым) з'яўляюцца адначасова рэшткамі дзейнасці канкрэтных людзей – летапісцаў.

Фармацыйны падыход у савецкай гістарычнай літаратуры выклікаў спробы падзяляць пісьмовыя крыніцы на групы па зместу (эканамічныя, палітычныя, культурныя) і паходжанню (у сферы сацыяльных, эканамічных адносін). Аднак рэчаіснасць – гэта не проста сума з’яў, крыніца ўзнікае не ў нейкай адной сферы, нават калі гэта і адбываецца, то яна, як правіла, адлюстроўвае не адну, а шмат бакоў гістарычнага мінулага. Таму у апошнія гады атрымалі распаўсюджанне класіфікацыі па тыпах і відах. Л.М.Пушкаровым, А.П.Пранштэйнам была прапанавана класіфікацыя паспосабу фіксавання (кадзіроўкі) інфармацыі. У адпаведнасці з ёй усе крыніцы падзяляюцца на наступныя тыпы[1]: 1) пісьмовыя, 2) рэчавыя, 3) этнаграфічныя, 4) вусныя (фальклорныя), 5) лінгвістычныя, 6) фонадакументы, 7) фотакінадакументы.

Азначаная вышэй класіфікацыя, якая дазваляе правесці падзел на 7 тыпаў улічвае, з аднаго боку, найбольш істотныя прыкметы, характэрныя для тых ці іншых крыніц (паходжанне, змест, форма), а з другога – аб’екты даследавання канкрэтных галін гістарычнай навукі. Аднак, этнаграфічныя, вусныя (фальклорныя) і лінгвістычныя крыніцы могуць быць прадстаўлены ў пісьмовай форме, ці ў выглядзе фонакрыніц і фотакінакрыніц. Графічныя (картаграфічныя) крыніцы наогул не трапляюць ні ў адзін з прыведзеных тыпаў. Таму І.Д.Кавальчанка прапанаваў класіфікацыю з пункту гледжання не спосабаў, а форм фіксавання інфармацыі: рэчавыя, мастацка-выяўленчыя, графічна-выяўленчыя, пісьмовыя і фонадакументы.

У апошнiя гады вялiкую цiкавасць выклiкала тыпалагiчная класiфiкацыя гiстарычных крынiц, прапанаваная С.О.Шмiдтам. Па-першае, яна ахоплiвае ўсе крынiцы гiстарычнага паходжання. Па-другое, азначаная класiфiкацыя вельмi зручная для ўспрымання, паколькi ў яе аснову пакладзена знешняя “матэрыяльная” форма крынiцы. У адпаведнасцi з класiфiкацыяй С.О.Шмiдта вызначаюць наступныя тыпы i падтыпы:

Рэчавыя крынiцы ва ўсёй iх шматстайнасцi (ад помнiкаў археалогii да сучасных машын i бытавых прадметаў). Дарэчы, гэта дазваляе ўлiчыць, што ў вынiку дзейнасцi чалавека змянiўся i жывельны, i раслiнны свет. Таму да азначанага тыпу крынiц можна аднесцi не толькi чучалы жывёл, птушак i муляжы пладоў, гербарыi (што выстаўлены у нашых музеях), але i самiх жывел, птушак, раслiны i iншыя прыродна-геаграфiчныя крынiцы гiстарычнага (штучнага) паходжання[2].

Выяўленчыя крынiцы:

а) мастацка-выяўленчыя (творы выяўленчага мастацтва, мастацтва кiно i фатаграфii),

б) выяўленча-графiчныя (крынiцы, што ўтрымлiваюць iнфармацыю перададзеную пры дапамозе наглядных графiчных вобразаў, не складаючых алфавiту),

в) выяўленча-натуральныя (фатаграфii, дакументальныя кiнакадры).

3. Моўныя крынiцы:

а) размова (i фонадакументы, якiя яе фiксуюць),

б) помнiкi вуснай творчасцi (фальклор),

в) пiсьмовыя помнiкi (уключаючы эпiграфiчныя) ва усей шматстайнасцi iх форм i вiдаў.

4. Канвенцыянальныя[3] крынiцы. Да сенняшняга часу маецца велiзарная колькасць iх формаў i вiдаў — нотны запiс, знакi матэматычнай i iншай сiмволiкi, iнфармацыя, зафiксаваная на машынных носьбiтах i г.д. Можна меркаваць, што гэта адзiн з найбольш недакладна акрэсленых тыпаў крынiц.

5. Паводзiнскiя крынiцы. Гэта назва (якая не вельмi ўдала гучыць на беларускай мове) усе ж дазваляе дакладна акрэслiць пэўны тып крынiц. Па-першае, сюды можна аднесцi зрокава-назiральныя звычаi i абрады (рытуалы) — калектыўныя i iндывiдуальныя дзеяннi (працоўныя, сямейна-бытавыя, святочныя, спартыўныя i iнш.). Звычаi i абрады вывучаюцца этнографамi. Аднак тэрмiн “этнаграфiчныя крынiцы” (як гэта i адзначае С.О.Шмiдт) нельга прызнаць удалым, паколькi ўласна этнаграфiчнымi матэрыяламi, што выкарыстоўваюцца этнографамi ў сваёй працы i нават у палявой практыцы з’яўляюцца i рэчавыя крынiцы, i пэўныя пiсьмовыя запiсы i г.д.

6. Гукавыя цi аўдыяльныя крынiцы. Сюды С.О.Шмiдт уключае гукi ў шырокiм i вузкамузыкальным сэнсе (“гукi”, “звоны”, “шумы”). Сюды ж адносяць i запiсы галасоў птушак, жывел.

Умоўнасць класiфiкацыi С.О.Шмiдта (як i iншых) даволi заўважная. Асобныя вiды (напрыклад грошы) нельга дакладна аднесцi непасрэдна да аднаго з вызначаных вiдаў. З’ява i сутнасць не заўседы супадаюць. Аднак было б дзiўна, калi б з’явiлася класiфiкацыя, якая поўнасцю супадае з падзелам крынiц у рэчаiснасцi. У рэальным жыццi проста не iснуе “чыстых тыпаў” i любая класiфiкацыя — рэч умоўная[4]. Класiфiкацыя С.О.Шмiдта дазваляе як бы ахапiць адным позiркам усю велiзарную колькасць крынiц — i ў гэтым яе галоўная каштоўнасць. Яна найлепшым чынам падыходзiць да навучальных мэтаў, музейнай i краязнаўчай дзейнасцi.

Безумоўна, што практычныя патрэбы асобных дысцыплін (археалогіі, бiблiяграфii, дыпламатыкi, дакументазнауства) вызначаюць з’яуленне i iншых класiфiкацый, зручных для выкарыстання ў працы даследчыка.

Класiфiкацыя пiсьмовых крынiц. Маючы на мэце у далейшым спробу агляду пiсьмовых крынiц, спынiмся на iх класiфiкацыi. У XIX - пач.XX ст. у дачыненнi да гэтага тыпу крынiц прымянялi азначаны падзел на “рэшткi” i “паданнi”. Разрыў адзiнства аб’ектыўнага i суб’ектыўнага ў крынiцы выклiкаў зразумелую крытыку з боку савецкiх гiсторыкаў. Паступова i незаўважна ў дачыненнi да пiсьмовых крынiц зацвердзiўся падзел iх на дакументальныя i апавядальныя (дзе нават пры блiжэйшым разглядзе можна заўважыць водгукi папярэдняй класiфiкацыі). Абодва азначаныя роды пiсьмовых крынiц падзяляюць на вiды[5], колькасць якiх не з’яўляецца нязменнай. Акрамя таго, iх назвы з’яўляюцца прадметам працяглых дыскусiй. Па квалiфiкаванаму меркаванню Л.М.Пушкарова гэта картаграфiчныя, статыстычныя, актавыя, канцэлярскiя, асабiстыя, мастацкiя, гiстарычныя i навуковыя крынiцы. Не адмауляючы у цэлым азначанай класiфiкацыi, прапануем наступны падзел:

I. Дакументальныя крынiцы:

1. Дакументы заканадаўства (помнiкi права).

2. Актавыя крынiцы (дамоўнага характару).

3. Матэрыялы справаводства (у вынiку дзейнасцi канцылярый i iншых?станоў па стварэнню дакументаў).

Як асобны падвiд (разрад — па Л.М.Пушкарову) — распарадчая дакументацыя.

4. Статыстычныя матэрыялы (рэалiзацыя зваротнай сувязi ў кiраваннi). Сюды ў якасцi падвiду ўключаем эканомiка-геаграфiчныя, гаспадарчыя апiсаннi, а таксама матэрыялы фiскальнага ўлiку, якiя часам набываюць характэрныя рысы масавых крынiц.

Картаграфiчныя матэрыялы, на наш погляд, можна вынесцi па-за межы пiсьмовых крынiц, паколькi іх звесткi ў большай ступенi зафiксаваны графiчным спосабам.

II. Апавядальныя крынiцы, акрамя iншага, адрознiваюцца ад дакументальных тым, што даюць паслядоўны пераказ падзей i дазваляюць растлумачыць ўзаемасувязi вывучаемых з’яў з iншымi з’явамi таго ж перыяду. У працэсе iх эвалюцыi асобныя вiды знiкалi, iх месца займалi iншыя (летапiсанне, гiсторыка-мемуарная лiтаратура i г.д.).

1. Летапiсы i хронiкi.

2. Мемуарная лiтратура i эпiсталярныя крынiцы (многiя мемуарныя творы зараджалiся ў эпiсталярнай форме, цесную сувязь памiж гэтымi падвiдамi можна прасачыць i на працягу XX ст.).

3. Лiтаратурныя i публiцыстычныя творы (iх зблiжае імкненне аўтараў у той цi iншай ступенi ўздзейнiчаць на чытача, значны адыход ад рэчаiснасцi ў iмкненнi абгрунтаваць сваю думку, свой пункт гледжання, уздзеяння на чытача эмацыянальна i г.д.)

Перыядычны друк разглядаецца асобна як спецыфiчная сiстэма гiстарычных крынiц, паколькi iх аб’ядноўвае толькi знешняя рыса — перыядычнасць выдання, па зместу ж гэта — заканадаўчыя i актавыя матэрыялы цi публiцыстыка, навуковыя цi лiтаратурныя творы i г.д.

Прадмет крыніцазнаўства. Тэарэтычнае і прыкладное крыніцазнаўства

Навуковыя дысцыпліны могуць мець адзін і той жа аб’ект, але розныя прадметы вывучэння[6]. І гістарычная навука ў цэлым, і гістарычнае крыніцазнаўства маюць аб’ектам вывучэння гістарычныя крыніцы. Аднак, крыніцазнаўства вывучае не толькі інфармацыю, заключаную ў гістарычнай крыніцы, але і даследуе апошнюю як гістарычны факт (час, умовы яе ўзнікнення, стваральнікі і г.д.). Прадметам вывучэння гістарычнага крыніцазнаўства з’яўляюцца ўсе гістарычныя крыніцы ва ўсёй сукупнасці заключанай у іх інфармацыі. Гэтым крыніцазнаўства адрозніваецца ад іншых спецыяльных гістарычных дысцыплін, якія вывучаюць асобныя рысы гістарычнай крыніцы (напрыклад, палеаграфія), альбо асобныя віды гістарычных крыніц (напрыклад, геральдыка альбо нумізматыка). Крыніцазнаўства – гэта не сума спецыяльных гістарычных дысцыплін, а іх пэўная сістэма.

Крыніцазнаўства мае тэарэтычны і эмпірычны (прыкладны) ўзроўні, сваю методыку і метадалогію. Методыка -- гэта сукупнасць пэўных прыёмаў, метадаў і правіл іх выкарыстання ў працы крыніцазнаўцы. Метадалогія – вучэнне аб гэтых метадах, аб асноўных прынцыпах крыніцазнаўчага даследавання.

Тэарэтычнае крыніцазнаўства распрацоўвае агульныя метады вывучэння і даследавання гістарычных крыніц. Гэтыя метады адаптуюцца і канкрэтызуюцца ў дачыненні да вывучэння асобных груп крыніц, альбо пэўных іх характарыстык. Калі для тэарэтычнага крыніцазнаўства метад – гэта і прадмет даследавання, то для прыкладнога – гэта пэўны інструмент вывучэння.

Акрамя тэарэтычнага крыніцазнаўства існуе крыніцазнаўства пэўных галін ведаў (лінгвістычнае, археалагічнае), а таксама крыніцазнаўства пэўных тыпаў і відаў крыніц (летапісаў, актаў, пячатак, грашовых знакаў і г.д.). У залежнасці ад віду сістэматызацыі мы можам вывучаць таксама крыніцы альбо па гісторыі Усходняй Еўропы XIV-XVIII ст. і г.д., альбо крыніцы па гісторыі Беларусі.З такім падыходам звязана разуменне крыніцазнаўства ў шырокім і вузкім сэнсе слова: 1) як метадалогія аналіза гістарычнай крыніцы, 2) як навуковая дысцыпліна, што вывучае пісьмовыя крыніцы..

Гістарычная крыніца і гістарычны дапаможнік. Крыніцазнаўства і гістарыяграфія

Гісторык можа вывучаць мінулае толькі на аснове гістарычных крыніц ва ўсёй іх разнастайнасці. Ён мае справу не з гістарычнымі фактамі, а з іх адлюстраваннем у свядомасці людзей пэўнага часу, не з фактамі ў пэўным аб’еме, а з іх рэшткамі. Гэты працэс можна перадаць праз наступную схема:

факт-падзея
гістарычная крыніца
=>
=>
факт-веды

Такім чынам, гістарычная крыніца – гэта непасрэднае адлюстраванне рэчаіснасці. Калі мы вывучаем асобны від пісьмовых помнікаў – гістарычныя творы, то ў гэтым выпадку ўзнікае праблема адрознення гістарычных крыніц і гістарычных дапаможнікаў, паколькі ўжо летапісец паўстае перад намі як першы гісторык. Разам з тым, мэта летапісца – апісанне сучасных яму падзей, ен выступае як сведка. Апісанне мінулага – толькі аснова для яго працы.

Мэтай жа гістарычнага дапаможніка (возьмем для прыкладу твор Мацея Стрыйкоўскага) з’яўляецца абагульненне напрацаванага летапісцамі матэрыялу, параўнанне і ўдакладненне пэўных фактаў рэчаіснасці. Апісанне сучаснасці ў гэтых гістарычных працах падаецца альбо вельмі сцісла, альбо ўвогуле адсутнічае. Безумоўна азначаныя абагульняючыя творы напісаны больш сучаснай мовай, больш даступныя і зразумелыя для сучаснага даследчыка. Але ў такім выпадку гісторык вымушаны давяраць свайму папярэдніку (часам без пэўнай падставы) і карыстацца яшчэ ў большай ступені скажонай інфармацыяй.

Разам з тым, паміж гістарычнай крыніцай і дапаможнікам няма непераходнай мяжы. Часам крыніцы дайшлі да нас толькі дзякуючы гістарычным дапаможнікам праз пэўны пераказ, цытаванне і г.д. Таму пасля адпаведнага ўдакладнення гісторыкі выкарыстоўваюць частку гістарычнага дапаможніка ў якасці гістарычнай крыніцы (можна прывесці ў якасці прыкладу "Гісторыю" М.Тацішчава, працу М. Стрыйкоўскага і г.д.).

На пэўным этапе развіцця гістарычнай навукі, выпрацоўкі метадаў гістарычнай крытыкі (для канкрэтных рэгіёнаў гэта розныя храналагічныя перыяды) вызначаецца новы этап – з'яўленне гістарычных даследаванняў. Разам з тым і гістарычныя даследаванні, як і іншыя навуковыя працы, могуць быць аб'ектам вывучэння. У такім выпадку можна казаць аб пэўнай галіне гістарычных ведаў -- гісторыі гістарычнай навукі -- гістарыяграфіі. Апошняя аднак вельмі цесна звязана з крыніцазнаўствам, паколькі вывучае хоць і спецыфічныя, але ўсе ж крыніцы (гістарыяграфічныя крыніцы).

Праблемы вывучэння рэчавых і іншых відаў непісьмовых крыніц

Для общих благ мы то перед скотом имеем

Что лутче, как они, друг друга разумеем

И помощию слов, как мысль ни глубока

Описываем все чувствия и страсти

И мысли голосом делим на мелки части.

(А.Сумарокаў)

Сапраўды, з таго часу, як у чалавека з’явiлася патрэба перадаць iнфармацыю, ен iмкнуўся вызначаць яе ў мове. Фiксацыя гукаў акрэсліла з’яўленне пiсьма. З часам з’явiлiся пэўныя вiды умоўных вызначэнняў (тое, што ў класiфiкацыi С.О.Шмiдта акрэслiваецца як канвенцыянальныя крынiцы) — iнфармацыя на штучных машынных носьбiтах. Развiцце тэхнiкi садзейнічала перадачы гукаў, мовы i iншымi сродкамi, спрыяла ўзнiкненню такога тыпу крынiц як фонадакументы. Безумоўна, форма фiксацыi iнфармацыi мае для гiсторыка пэўнае значэнне, i гiсторык часам проста вымушаны звяртацца да вывучэння выключна тэхнiчных аспектаў (магнiтафонны запiс справаздач i г.д.). Нягледзячы на пэўныя праблемы у дадзеным выпадку тут гiсторыку прасцей перавесцi такую сацыяльную iнфармацыю (вобразна гаворачы) на мову сваiх думак.

Намнога складаней сiтуацыя складваецца пры вывучэннi рэчавых i выяўленчых крынiц. Таму, калi зараз малады гiсторык звяртаецца да рок-музыкi, яго прываблiваюць найперш тэксты, а музыка застаецца па-за ўвагай. Яшчэ ў большай ступенi складана перавесцi на “мову думак” сацыяльную iнфармацыю, што заключана ў “мове рэчаў”. Тут выкарыстоўваюцца спецыфiчныя метады вывучэння, i ў адпаведнасцi з iмi вызначылiся такiя асобныя дысцыплiны як мастацтвазнауства, этнаграфiя i г.д. Дарэчы “мову рэчаў” вывучае i археалогiя. Але, па-першае, археологi выкарыстоўваюць i пiсьмовыя крынiцы. Па-другое, археолагi вывучаюць “старажытнасцi” — рэчы, iнфармацыя аб якiх страчана поўнасцю, альбо часткова[7]. Многiя схiльны нават вызначаць археалогiю як самастойную навуку побач з гiсторыяй. Безумоўна, у такiм выпадку ўзнiкае пытанне аб суадносiнах азначаных дысцыплiн з крынiцазнаўствам, i тут патрэбна заўважыць, што тым не менш, усе яны маюць аб’ектам вывучэння гістарычныя крынiцы. I пры вывучэннi рэчаў (напрыклад, iкон), узнiкаюць тыя ж пытаннi дацiроўкi, аўтарства, месца стварэння. Таму можна сцвярджаць, што тэорыя крынiцазнаўства распрацоўвае i павiнна распрацоўваць метады вывучэння самых розных тыпаў крынiц. Разам з тым можна разглядаць у якасцi асобную навуковую дысцыплiну прыкладное крынiцазнаўства, што вывучае пiсьмовыя крынiцы.

Асобныя з навук, што маюць аб’ектам вывучэння гiстарычныя крынiцы, распрацоўваюць i свае, спецыфiчныя метады. Iснуе i своеасаблiвая методыка пошуку крыніц. Як археолаг ведае, дзе трэба капаць? Як этнограф ведае, дзе патрэбна шукаць сляды той цi iншай легенды? Безумоўна, есць элемент выпадковасцi ў адкрыццi. Можна выпадкова натрапiць на дакумент у архiве, можна выпадкова знайсцi клад i г.д. Але ў пераважнай большасцi пошук вядзецца сiстэматычна i мэтанакiравана. Патрэбна дэтальна акрэсліць прадмет пошуку, даследчык павiнен выдатна ведаць умовы i вывучыць месца пошуку (фонды архiва альбо мясцовасць для археолага — лясiстая, слабалясiстая i г.д.). Даследчык павiнен ведаць магчымасцi прымянення тэхнiчных сродкаў (аэрафотаздымка, запiс на дыктафоне, сканiраванне тэкста, сканiраванне зямной паверхнi з самалета i спадарожнiка, выкарыстанне iнфармацыйных сiстэм). Пры той вялiкай адлегласцi, якая здаецца аддаляе палявую археалогiю ад працы даследчыкаў у архiве, ва ўсякiм разе ёсць адна рэч, што іх аб’ядноўвае: перш чым раскопваць трэба знайсцi дзе капаць; перш чым вывучаць пiсьмовую крынiцу, яе трэба адшукаць.

Пошук гістарычных крыніц. Крыніцазнаўчая эўрыстыка

Дапамагае ў пошуку крыніц крыніцазнаўчая эўрыстыка (ад грэч. – адшукваю, адкрываю), якая выпрацоўвае спецыяльныя метады іх выяўлення.

Калi гаварыць аб пiсьмовых крынiцах, то ў залежнасці ад таго, дзе арганізуецца iх пошук, крыніцазнаўчую эўрыстыку ўмоўна падзяляюць на бібліяграфічную і архіўную. Задача эўрыстыкі – выявіць усе крыніцы па тэме гістарычнага даследавання.

У пачынаючых даследчыкаў вызначаецца імкненне хутчэй звярнуцца да сховішчаў, да архіўных матэрыялаў. Але пачынаць пошук неабходна з апублікаваных крыніц. Па-першае, тым самым гісторык пазбаўляе сябе ад магчымасці "адкрываць" вядомае. Па-другое, апублікаваныя матэрыялы дазваляюць вывучаць тыя крыніцы. якія знаходзяцца ў закрытых архівах і прыватных калекцыях (часам недаступных даследчыку). Выкарыстанне апублікаваных крыніц эканоміць час гісторыку, паколькі складальнікі публікацыі праводзілі велізарную працу па тэматычнай падборцы крыніц, прадстаўленню тэкста па сучасных правілах арфаграфіі і забеспячэнню яго геаграфічнымі і імяннымі паказальнікамі, каментарыямі і г.д.

Паколькі выданні крыніц вельмі разнастайныя, трэба мець на ўвазе, што існуюць першасныя і другасныя выданні. Першасныя выданні ўтрымліваюць самі крыніцы, а другасныя – інфармацыю аб іх[8].

У залежнасці ад мэты iх выдання публiкацыi можна падзяліць на навуковыя, вучэбныя (хрэстаматыі), літаратурна-мастацкія альбо навукова-папулярныя (літаратурна – мастацкія пераклады крыніц і інш). Нават пачынаючы даследчык павінен ведаць і разумець гэтыя адрозненні.

Акрамя таго, выданні можна падзяліць на афіцыйныя і неафіцыйныя (прыватныя). Тут да месца адзначыць і цяжкасці работы з апублікаванымі крыніцамі. Галоўная з iх тая, што ў нефаксімільных выданнях (а апошнiх -- іх выключная большасць) даследчык не мае магчымасці скласці поўнае ўяўленне аб крыніцы і вымушаны давяраць публікатарам. Між іншым, публікацыі заўседы маюць свае мэты. У афіцыйных выданнях пераважаюць мэты ідэалагічныя (паколькі няма дзяржавы без ідэалогіі), а прыватныя выданні не заўседы добрыя ў археаграфічных[9] адносінах. Дарэчы, усё гэта выдатна адзначана ў працы М.М.Улашчыка "Очерки по археографии и источниковедению истории Белоруссии феодального периода" (М., 1973).

Пасля выяўлення апублікаваных крыніц па пэўнай тэме і адпаведнага іх вывучэння гісторык можа і павінен пераходзіць да пошуку крыніц у архівах, рукапісных аддзелах бібліятэк, фондаў музеяў і ў прыватных асоб.

Вызначэнне дзвюх этапаў у пошуку гістарычных крыніц не звязана з прынцыповым адрозненнем паміж апублікаванымі і неапублікаванымі крыніцамі. Месца захавання і тэхніка, спосаб аднаўлення крыніц не перадвызначаюць іх значэння для даследчыка. Размова можа ісці толькі аб спецыфічных метадах выяўлення і некалькі іншых спосабах вывучэння гэтых крыніц.

Напачатку даследчык працуе з даведнікамі для таго, каб вызначыць, ў якіх архівах, у якіх фондах могуць захоўвацца крыніцы па яго тэме[10]. Складанасць гэтай працы акрэсліваецца тым, што шэраг даведнікаў ("Путеводителей") ужо састарэў, па асобных фондах і калекцыях яны адсутнічаюць увогуле.

Праца ў архіве патрабуе ад даследчыка ведаў па палеаграфіі, геральдыцы, сфрагістыцы і іншай спецыяльнай гістарычнай падрыхтоўкі. Даследчык павінен ведаць сетку і склад архіваў, для чаго неабходна пэўнае знаёмства з такой навуковай дысцыплінай, як архівазнаўства, яе тэрміналогіяй (фонд, вопіс, анатацыя фонда і інш.). Трэба мець на ўвазе, што акрамя фондаў дзяржаўных устаноў існуюць і фонды асабістага паходжання, якія звычайна складаюць аснову фондаў аддзелаў рукапісаў буйнейшых бібліятэк і персанальных фондаў адпаведных музеяў. І каб ведаць, якім чынам матэрыялы, што цікавяць даследчыка, адкладваліся ў архівасховішчах, неабходна знаемства з гісторыяй фондаўтваральнікаў (устаноў, арганізацый, асоб, чые матэрыялы ў гэтых архівах захоўваюцца).

Арганізацыя рацыянальнай працы ў архівасховішчах можа стаць прадметам асобнага вывучэння і практычных заняткаў.


Понравилась статья? Добавь ее в закладку (CTRL+D) и не забудь поделиться с друзьями:  



double arrow
Сейчас читают про: