double arrow

Перыяд апісальных ці практычных (утылітарных) класіфікацый


Прадмет, мэты і задачы сістэматыкі вышэйшых раслін. Сістэматыка вышэйшых раслін – гэта раздзел батанікі, які распрацоўвае натуральную класіфікацыю вышэйшых раслін на аснове вывучэння і выдзялення таксанамічных адзінак, устанаўлівае роднасныя сувязі паміж імі ў іх гістарычным развіцці.

Е выданне

Сістэматыка вышэйшых раслін

Батаніка

Л. М. Сапегін

Мінск

2011
ПРАДМОВА

У аснову другога выдання вучэбнага дапаможніка пакладзены лекцыі, якія аўтар чытае на працягу больш чым 30 гадоў для студэнтаў біялагічнага факультэта Гомельскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Ф.Скарыны. Матэрыял дапаможніка пададзены ў адпаведнасці з патрабаваннямі адукацыйнага стандарта па курсе сістэматыка вышэйшых раслін і тыпавой вучэбнай праграмы для вышэйшых навучальных устаноў па спецыяльнасцях 1-31 01 01 біялогія і 1-33 01 01 біяэкалогія.

Пры напісанні падручніка па магчымасці выкарыстаны важнейшыя выданні айчыннай і сусветнай батанічнай навукі ў галіне сістэматыкі вышэйшых раслін (глядзі спіс літаратуры). У тэксце дапаможніка выкарыстаны малюнкі, схемы і табліцы з шэрагу выданняў па сістэматыцы вышэйшых раслін (Еленевский А.Г., Соловьева М.П., Тихомиров В.Н. Ботаника: систематика высших, или наземных, растений. – М.: Издательский центр “Академия”2-е изд. исправ. – 2001; Комарницкий К.А., Кудряшев Л.В., Уранов А.А. Ботаника (Систематика растений). – М. : Просвещение, 1975.); Рейвн П., Эверт Р., Айкхорн С. Современная ботаника: В 2 т. Пер. с англ. – М. : Мир, 1990. – Т. 1. – 348 с. (С. 260-344); Т.2 – 344 с.; Шостаковский, С.А. Систематика высших растений. – М., 1971 і іншых.

Ва ўводзінах, з улікам новых дадзеных, вызначаюцца прадмет, мэта і задачы сістэматыкі вышэйшых раслін, месца вышэйшых раслін у арганічным свеце, высвятляюцца паходжанне і напрамкі эвалюцыі вышэйшых раслін, іх разнастайнасць.

У асобных раздзелах прыводзяцца кароткая гісторыя сістэматыкі вышэйшых раслін, метады сістэматыкі раслін, характарыстыка вышэйшых спорвых раслін гаплоіднай лініі эвалюцыі (аддзелаў мохападобных (Bryophyta), класаў антацэротавыя (Anthocerotopsida): пячоначнікаў (Marchantiopsida), лістасцябловых імхоў (Bryopsida); дыплоіднай лініі эвалюцыі (аддзелаў рыніяфіты (Rhyniophyta), зостэрафілафіты (Zosterophyllophyta), дзеразападобныя (Lycopadiaphyta), псілотападобныя (Psilotophyta), хвошчападобныя (Equisetophyta), папарацепадобных (Polypodiophyta); насенных раслін (аддзелаў гонасенныя (Pinophyta), пакрытанасенныя (Magnoliophyta) з падкласамі двухсемядольных: магнолііды (Magnoliidae), німфеіды (Nymphaeidae), нелюмбаніды (Nelubanidae), ранункуліды (Ranunculidae), карыяфіліды (Caryophyllidae), гамамелідыды (Hamamelididae), дыленііды (Dylleniidae), разіды (Rosidae), карніды (Cornidae), астэрыды (Asteridae), ламііды (Lamiidae); аднасемядольных: лілеіды (Liliidae), камелініды (Cammelinidae), арэцыды (Arecidae), алісматыды (Alismatidae), трыўрыдыды (Triurididae) і арыды (Aridae).




Значная ўвага ўдзелена гаспадарчаму выкарыстанню раслін, а таксама рэдкім і ахоўваемым раслінам Рэспублікі Беларусь.

Заканчваецца тэкст заключэннем і дадаткамі, дзе прыведзены ўказальнікі: беларускіх назваў раслін, лацінскіх назваў раслін, тэрмінаў і спіс літратуры (асноўнай і дадатковай).

Аўтар выказвае шчырую ўдзячнасць рэцэнзентам – прафесару кафедры біялогіі Беларускага дзяржаўнага педагагічнага ўніверсітэта імя М. Танка, доктару біялагічных навук Я.М. Сцепановічу; дацэнту кафедры батанікі Беларускага дзяржаўнага універсітэта, кандыдату біялагічных навук М.А. Джуcу за слушныя заўвагі па тэксце, накіраваныя на паляпшэнне яго зместу.

Выражаю таксама ўдзячнасць загадчыку музея-лабараторыі Францыска Скарыны Гомельскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Ф. Скарыны К.С. Усовічу за кансультацыі пры падрыхтоўцы рукапісу вучэбнага дапаможніка.

Амаль усе заўвагі і рэкамендацыі рэцэнзентаў і кансультанта аўтарам рэалізаваны.

Л.М.Сапегін


УВОДЗІНЫ

Сістэматыка, па вызначэнні Lawrence (1951), – гэта навука, якая аб’ядноўвае вызначэнне, наменклатуру і класіфікацыю аб’ектаў. І калі гэтымі аб’ектамі з’яўляюцца расліны, то яна часта называецца сістэматычнай батанікай.

1. Вызначэнне – гэта супастаўленне раслін, ці таксонаў з іншымі і выяўленне ідэнтычнасці ці падабенства яго з ужо вядомымі раслінамі, ці таксонамі.

2. Наменклатура – гэта ўніверсальная і стабільная сістэма назваў, ужываемых у якойсьці галіне навукі. У прыватнасці, батанічная наменклатура рэгламентуецца Міжнародным кодэксам батанічнай наменклатуры.



3. Класіфікацыя – гэта аднясенне расліны (ці груп раслін) да таксонаў розных катэгорый. Інакш кожны від расліны адносіцца да пэўнага роду, кожны род – да пэўнай сям’і і г.д

Важнейшымі паняццямі сістэматыкі з’яўляюцца таксанамічныя катэгорыі і таксоны. Пад таксанамічнымі катэгорыямі разумеюцца пэўныя рангі ці ўзроўні ў іерархічнай класіфікацыі, атрыманыя ў выніку паслядоўнага падзелу абстрактнага мноства на падмноствы.

Згодна з Міжнародным кодэксам батанічнай наменклатуры, галоўнымі таксанамічнымі катэгорыямі лічацца: від (speсies), род (genus), сям’я (familia), парадак (ordo), клас (classis), аддзел (divisio), царства (regnum). Прыклад галоўных і другасных супадпарадкаваных прамежкавых рангаў таксанамічных катэгорый: царства (regnum), падцарства (subregnum), аддзел (divisio), пададдзел (subdivisio), клас (classis), падклас (subclassis), парадак (ordo), падпарадак (subordo), сям’я (familia), падсям‘я (subfamilia), калена (tribus), падкалена (subtribus), род (genus), падрод (subgenus), секцыя (sectio), падсекцыя (subsectio), від (speсies), падвід (subspecies), разнавіднасць (varietas), падразнавіднасць (subvarietas), форма (forma), падформа (subforma).

У адрозненне ад абстрактных таксанамічных катэгорый таксоны канкрэтныя. Таксонамі прынята называць рэальна існуючыя ці раней існаваўшыя групы арганізмаў, якія ў працэсе класіфікацыі аднесены да канкрэтных таксанамічных катэгорый. Напрыклад, рангі роду ці віду з’яўляюцца таксанамічнымі катэгорыямі, а род казялец (Ranunculus L.) і від казялец едкі (Ranunculus acris L.) – два канкрэтныя таксоны. Першы таксон ахоплівае ўсе існуючыя віды роду казялец, а другі – усе асобіны, якія адносяцца да віду казялец едкі.

Навуковыя назвы ўсіх таксонаў, якія адносяцца да таксанамічных катэгорый вышэй за від, складаюцца з аднаго лацінскага слова, ці ўнінамінальныя. Для відаў, пачынаючы з 1753г. – даты выхаду ў свет кнігі К. Лінея “Віды раслін”, – прыняты бінамінальныя назвы з двух лацінскіх слоў. Першае абазначае род, да якога адносіцца дадзены від, другое – відавы эпітэт: напрыклад, вольха клейкая – Alnus glutinosa, парэчкі чорныя – Ribes nigrum, канюшына лугавая – Trifolium pratense. Прынятае ў батаніцы правіла даваць відам раслін двайную назву вядома як бінарная наменклатура, якую ўвёў К. Ліней.

Унінамінальныя назвы маюць звычайна пэўныя канчаткі, якія дазваляюць устанаўліваць, да якой таксанамічнай катэгорыі адносіцца дадзены таксон. Для сем’яў раслін прыняты канчатак – aceae, для парадкаў – ales, для класаў – opsida, для падкласаў – idae, для аддзелаў – ophyta. У аснову стандартнай унінамінальнай назвы пакладзена назва якога-небудзь роду, уключанага ў гэту сям’ю, парадак, клас і г.д. Напрыклад, назва сям’і Magnoliaceae, парадка Magnoliales, падкласа Magnoliidae, класа Magnoliopsida і аддзела Magnoliophyta паходзіць ад роду Magnolia. Для таксонаў высокіх рангаў, вышэй парадка (клас, аддзел і г.д.), дапускаецца ўжыванне даўно ўстаноўленых назваў, якія не маюць толькі што пералічаных канчаткаў. Так, класы пакрытанасенных раслін – двухсемядольныя – Magnoliopsida і аднасемядольныя – Liliopsida – могуць называцца адпаведна Dicotyledones і Monocotyledones, а пакрытанасенныя – Magnoliophyta, ці Angiospermae.

Кодэкс Міжнароднай батанічнай наменклатуры для шэрагу сем’яў дапускае на роўных асновах ужыванне альтэрнатыўных (ці з правам выбару) назваў, даўно замацаваных у навуковай літаратуры. Дарэчы, сям’ю пальмы можна з роўным правам называць або Arecaceae (ад Areca), альбо Palmae, крыжакветныя – Brassicaceae (ад Brassica), або Сruciferae; бабовыя – Leguminosae, або Fabaceae (ад Faba) і г.д. Строгіх і агульнапрынятых правілаў, якія рэгулююць беларускія назвы відаў і таксонаў больш высокага рангу, не існуе.

Вучоны, які ўпершыню апісаў таксон, з’яўляецца яго аўтарам. Прозвішча аўтара змяшчаецца пасля лацінскай назвы таксона ў скарочанай форме, ці цалкам. Напрыклад, на аўтарства Лінея ўказвае літара L (Linnaeus), Дэкандоля - DС. , Бунге - Bunge, У.Л. Камарова - Kоm. і г.д. У навуковых працах указананне аўтарства таксонаў лічыцца абавязковым, а ў падручніках і папулярных выданнях яго часта апускаюць.

Мэта сістэматыкі вышэйшых раслін – даць цэласнае ўяўленне аб гістарычным развіцці вышэйшых раслін на аснове роднасных сувязей паміж імі, ахарактарызаваць вышэйшыя расліны ў навуковым і практычным сэнсе.

Задачы сістэматыкі вышэйшых раслін як вучэбнага курса заключаюцца ў наступным:

– вызначыць месца вышэйшых раслін у арганічным свеце, адрозненне іх ад водарасцяў;

– разгледзецькароткую гісторыю развіцця сістэматыкі вышэйшых раслін, метады даследаванняў у сістэматыцы вышэйшых раслін;

– ахарактарызавацьвегетатыўныя і рэпрадуктыўныя opганы вышэйшых раслін асобных таксонаў; паходжанне і філагенетычныя сувязі паміж таксонамі; розныя погляды на паходжанне вышэйшых раслін і іх таксонаў; значэнне вышэйшых раслін у прыродзе і жыцці чалавека; пытанні рацыянальнага выкарыстання і аховы вышэйшых раслін.

Месца вышэйшых раслін у арганічным свеце. Агульнапрызнанай сістэмы жывых арганізмаў пакуль што не створана. Тут прыведзена сістэма жывых арганізмаў, распрацаваная А.Л. Тахтаджанам, Л. Маргеліс і іншымі аўтарамі. Яна мае наступны выгляд:

А. Надцарства Даядзерныя арганізмы, ці Пракарыёты (Procaryota)

I. Царства Бактэрыі (Bacteriobiota, Bacteria)

1. Падцарства Бактэрыі (Bacteriobionta)

II. Царства Архебактэрыі (Archaebacteria, Arhaebacteriobiota)

Б. Надцарства Ядзерныя арганізмы, ці Эўкарыёты (Eucaryota)

I. Царства Жывёлы (Animalia, Zoobiota)

1. Падцарства Прасцейшыя (Protozoa, Protozoobionta)

2. Падцарства Мнагаклетачныя (Metazoa, Metazoobionta)

II. Царства Грыбы (Fungi,Mycobiota, Mycetalia, ці Mycota)

III. Царства Расліны (Vegetabilia, Phytobiota, ці Plantae)

1. Падцарства Багранкі (Rhodobionta)

2. Падцарства Сапраўдныя водарасці (Phytobionta)

3. Падцарства Вышэйшыя расліны (Embryobionta).

Такім чынам, прадметам сістэматыкі вышэйшых раслін з’яўляюцца вышэйшыя расліны, якія ўваходзяць у склад падцарства Вышэйшыя расліны, царства Расліны і надцарства Ядзерныя арганізмы, ці Эўкарыёты.

Агульная характарыстыка вышэйшых раслін і іх адрозненне ад водарасцей.Вышэйшыя расліны – гэта жыхары наземна-паветранага асяроддзя, якое карэнным чынам адрозніваецца ад воднага. Параўнальная характарыстыка газавага саставу гэтых асяроддзяў прыведзена ніжэй
(табліца 1).

Табліца 1 – Газавы састаў паветранага i воднага асяроддзяў (у 1 л/см3)

Паказчыкі Паветранае асяроддзе Воднае асяроддзе
Паветра 20-25
Кісларод (O2) 6-8
Азот (N) 11-17
Вуглякіслы газ (СО2) 0,3 0,3-0,6
Аргон (Ar) 9,4
Пара 0-40

З табліцы бачна, што наземнае паветранае асяроддзе рэзка адрозніваецца ад воднага па газавым саставе. Гэтыя асяроддзі адрозніваюцца паміж собой таксама па вільготнасці, тэмпературным рэжыме, шчыльнасці, удзельнай вазе, па ўласцівасці змяняць сілу і спектральны састаў сонечнага святла. Экалагічныя ўмовы наземна-паветранага асяроддзя з’явіліся прычынай змяненняў у марфалагічнай і анатамічнай будове вегетатыўных і рэпрадуктыўных органаў вышэйшых раслін на працягу доўгага працэсу эвалюцыі. Гэта прывяло да выпрацоўкі ў вышэйшых раслін прыстасаванняў да наземнага ладу жыцця.

Вышэйшыя расліны, зародкавыя расліны ( Embryobionta, Embryophyta, адгрэч. embryon -зародак і phyton -расліна), парасткавыя, лістасцябловыя (Сormophyta, ад грэч. kormos - сцябло, phyton - расліна), тэломныя расліны (Telomophyta, Telomobionta, тэлом – надземны восевы цыліндрычны орган старажытных вышэйшых раслін і phytа - расліна) адрозніваюцца ад ніжэйшых раслін (Thallophyta, ад грэч. thallos – слаявішча, талом і phyton – расліна).

Вышэйшыя расліны – гэта складаныя дэферэнцыраваныя мнагаклетачныя арганізмы, прыстасаваныя да жыцця ў наземным асяроддзі ( за выключэннем нешматлікіх яўна другасных форм) з правільным чаргаванням двух
пакаленняў – палавога (гаметафіта) і бясполага (спарафіта).

Органы вышэйшых раслін маюць складаную анатамічную будову. Праводзячая сістэма першых наземных раслін прадстаўлена спецыяльнымі клеткамі-трахеідамі, элементамі флаэмы, а ў больш позніх груп – сасудамі і сітападобнымі трубкамі. Праводзячыя элементы групуюцца ў заканамерныя спалучэнні – сасудзіста-валакністыя пучкі. У вышэйшых раслін узнікае цэнтральны цыліндр-стэла. Спачатку цэнтральны цыліндр просты – пратастэла (ад грэч. рrotos – просты, stela – калонка, слупок). Затым узнікаюць больш складаныя стэлы: актынастэла (ад грэч. actis – прамень), плектастэла (ад грэч. plectos – сплецены, скручаны), сіфонастэла (ад грэч. siphon – трубка), артрастэла (ад лац. arthrus – членісты), дыктыястэла (ад грэч. diktyon – сетка), эўстэла(ад грэч. eu – сапраўдны), атактастэла (ад грэч. atactos – хаатычны) – элементы цэнтральнага цыліндра мерыстэлі на папярочным разрэзе сцябла раўнамерна размешчаны ў асноўнай яго парэнхіме.

Схема маркуемай эвалюцыі стэл паказана на малюнку 1.

У вышэйшых раслін маецца складаны вусцейкавы апарат. Ва ўмовах наземнага жыцця ў вышэйшых раслін узнікаюць моцна развітыя механічныя тканкі.

Палавыя органы вышэйшых раслін – гаметангіі і спарангіі мнагаклетачныя (ці гаметангіі рэдукаваныя). У дасканалых вышэйшых раслін яны атрымалі назву антэрыдыяў (мужчынскіх) і архігоніяў (жаночых). Зігота вышэйшых раслін ператвараецца ў тыповы шматклетачны зародак.

Палавыя органы вышэйшых раслін, верагодна, узялі пачатак ад шматкамерных гаметангіяў тыпу сучасных хетафорафых зялёных водарасцей.

Характэрнай рысай вышэйшых раслін з’яўляецца чаргаванне пакаленняў у цыкле развіцця – гаметафіта (палавога) і спарафіта (бясполага) і адпаведная ім змена ядзерных фаз (гаплоіднай і дыплоіднай). Пераход ад гаплоіднай ядзернай фазы да дыплоіднай адбываецца пры апладненні яйцаклеткі сперматазоідамці сперміем. Пераход ад дыплоіднай ядзернай фазы да гаплоіднай адбываецца пры ўтварэнні спор са спарагеннай тканкі – археспорыя шляхам меёзуз рэдукцыяй ліку храмасом.

Схема агульнага жыццёвага цыкла споравай сасудзістай расліны прыведзена на малюнку 2.

Паходжанне вышэйшых раслін.Продкамі вышэйшых раслін, верагодна, былі якіясьці марскія водарасці, у якіх у сувязі з пераходам на сушу, у новае асяроддзе выпрацоўваліся спецыяльныя прыстасаванні для водазабяспячэння, для аховы гаметангіяў ад высыхання і для забяспячэння палавога працэсу.

Выказваецца меркаванне і аб узнікненні вышэйшых раслін ад зялёных шматклетачных водарасцей з гетэратрыхальнымі таломамі тыпу сучасных хетафоравых са шматкамернымі гаметангіямі. Такія водарасці мелі ізаморфнае чаргаванне пакаленняў у цыкле развіцця. Звязваюць паходжанне вышэйшых раслін і з групай стрэптафітавых водарасцей, блізкіх да калеахетавых ці харавых.

Дакладныя выкапнёвыя рэшткі вышэйшых раслін (рынія, харнэя, харнеяфітон, спораганітэс, псілафіт і інш.) вядомы з сілуру (435 – 400 млн. гадоў назад).

З моманту выхаду на сушу вышэйшыя расліны развіваліся ў двух асноўных напрамках і ўтварылі дзве вялікія эвалюцыйныя галіны – гаплоідную і дыплоідную.

Гаплоідная галіна эвалюцыі вышэйшых раслін прадстаўлена аддзелам мохападобныя (Bryophyta). У цыкле развіцця мхоў пераважае гаметафіт, палавое пакаленне (сама расліна), а спарафіт рэдукаваны і прадстаўлены спарагонам у выглядзе каробачкі на ножцы.

Развіццё мохападобных ішло ад таломных форм да лістасцябловых.

Другая эвалюцыйная галіна вышэйшых раслін з пераважаннем спарафіта ў цыкле развіцця прадстаўлена астатнімі аддзеламі вышэйшых раслін.

Спарафіт у наземных умовах аказаўся больш прыстасаваным і жыццядзейным. Гэтая група вышэйшых раслін з пераважаннем спарафіта ў цыкле развіцця дасягнула найбольшага поспеху ў заваяванні сушы. Спарафіт дасягае буйных памераў, мае складаную ўнутраную і знешнюю будову, гаметафіт гэтай групы вышэйшых раслін, наадварот, зазнаў рэдукцыю.

У больш прымітыўных вышэйшых раслін – хвошча-, моха-, папарацепадобных і іншых некаторыя фазы развіцця залежаць ад вады, без якой немагчыма актыўнае перамяшчэнне сперматазоідаў. Значная вільгаць субстрату, атмасферы неабходна для існавання гаметафітаў. У насенных, як найбольш высокаарганізаваных раслін, прыстасаванне да наземнага ладу жыцця выразілася ў незалежнасці палавога працэсу размнажэння ад кропельна-вадкага асяроддзя.

Схема эвалюцыйных змяненняў раслін у напрамку павелічэння памераў бясполага (2n) і рэдукцыі палавога (n) пакаленняў паказана на малюнку 3.

Паступова ішло ўдасканаленне вышэйшых раслін, іх адаптацыя да разнастайных экалагічных умоў жыцця на Зямлі.

У цяперашні час вышэйшых раслін налічваецца звыш 300 тысяч відаў. Яны пануюць на Зямлі, насяляюць яе ад арктычных абласцей да экватара, ад вільготных тропікаў да сухіх пустынь. Вышэйшыя расліны ўтвараюць розныя тыпы расліннасці – лясы, лугі, балоты, запаўняюць вадаёмы. Многія з іх дасягаюць гіганцкіх памераў (секвоі – да 110м і болей); іншыя – маленькія, у некалькі міліметраў (раскі, некаторыя пячоначнікі, імхі).

Пры ўсёй вялікай разнастайнасці знешняга выгляду вышэйшыя расліны захоўваюць пэўнае адзінства ў будове. Вышэйшыя расліны падзяляюць на 9 аддзелаў: рыніяфіты, зостэрафілафіты, мохападобныя, дзеразападобныя, псілотападобныя, хвошчападобныя, папарацепадобныя, голанасенныя і пакрытанасенныя (кветкавыя). Яны параўнальна лёгка ўвязваюцца адзін з адным, што сведчыць аб адзінстве іх паходжання.


КАРОТКАЯ ГІСТОРЫЯ

СІСТЭМАТЫКІ ВЫШЭЙШЫХ РАСЛІН

Усю гісторыю сістэматыкі раслін прынята падраздзяляць на чатыры перыяды:

I. Перыяд апісальных ці практычных (утылітарных) класіфікацый раслін – ад старажытнасці да XVI ст.

II. Перыяд штучных сістэм раслін – з XVI па XVIII ст. да эпохі К. Лінея ўключна.

III. Перыяд натуральных сістэм раслін – канец XVIII – сярэдзіна XIX ст.

IV. Перыяд філагенетычных сістэм раслін – паслядарвінаўскі перыяд.

У такой паследоўнасці разгледзім гісторыю сістэматыкі вышэйшых раслін.

Яшчэ ў пачатку сваёй гісторыі чалавек звярнуў увагу на вялікую разнастайнасць расліннага свету. У працэсе гаспадарчай дзейнасці ён імкнуўся пазнаць і адрозніць расліны карысныя (харчовыя, лекавыя і інш.), а таксама шкодныя, асабліва ядавітыя. Вельмі рана чалавек стаў выкарыстоўваць зерне многіх хлебных злакаў (пшаніца, проса, ячмень), якія знойдзены пры археалагічных раскопках і адносяцца да 6 – 5 тысячагоддзяў да н. э.

Вырошчванне харчовых раслін і знаёмства з лекавымі травамі адлюстраваны ў іерогліфах і малюнках на грабніцах егіпецкіх фараонаў (3000 гадоў да н. э.). Малюнкі на старажытнаегіпецкіх помніках адлюстроўваюць у першую чаргу ядомыя, прадзільныя, лекавыя расліны.

Апісанні раслін упершыню з’яўляюцца ў старажытнакітайскіх творах пад назвай Шу-Кінг (каля 2200 гадоў да н. э.). Тут дадзены звесткі аб хлебных раслінах, лімонных дрэвах, тутавым дрэве; упамінаюцца таксама гарох, бабы, бавоўнік, каноплі.

Аб выкарыстанні старажытнымі народамі такіх раслін, як хлебныя злакі, проса, цыбуля, часнок, вядома ад грэчаскага гісторыка Герадота (484 – 425 гг. да н. э.). Кукурузу, бульбу, тытунь вырошчвалі старажытныя народы Мексікі і Перу.

Старажытнагрэчаскае прыродазнаўства знайшло сваё адлюстраванне ў працах Арыстоцеля (384 – 322 гг. да н. э.). Для свайго часу ён быў буйнейшым натуралістам. Важна адзначыць, што Арыстоцель інтуіцыйна прызнаваў роднасць усяго жывога. Расліны ён разглядаў як частку прыроды.

Самай першай вядомай нам класіфікацыяй раслін была класіфікацыя Тэафраста. Тэафраст (371 – 287 гг. да н. э.) – вучоны і філосаф старажытнай Грэцыі. Яго сапраўднае імя Тыртамос, Тыртам. Імя Тэафраст – цудоўны
аратар – даў свайму вучню Арыстоцель.

У аснову сваёй класіфікацыі Тэафраст паклаў экалагічны прынцып, вылучаючы класіфікацыйныя групы на аснове жыццёвых формаў раслін. Тэафраст падзяляе ўсе расліны на дрэвы, хмызнякі, паўхмызнякі і травы, адрознівае наземную флору, выдзяляючы ў ёй расліны лістападныя і вечназялёныя, і флору водную з раслінамі прэснаводнымі і марскімі. Тэафраст увязваў веды аб раслінах з пытаннямі іх практычнага выкарыстання, паклаўшы пачатак утылітарнаму напрамку ў класіфікацыі.

Сістэма Тэафраста была першай спробай экалагічнага падыходу да класіфікацыі. ён з’яўляецца стваральнікам першай штучнай класіфікацыі раслін. Уплыў класіфікацыі Тэафраста прасочваецца амаль да нашага стагоддзя.

У далейшым утылітарны напрамак доўгі час быў пануючым пры вывучэнні раслін і іх класіфікацыі (Пліній Старэйшы – 23 – 79 гг н.э., Дыяскарыд – І ст. н.э.).

Пэўны ўклад у развіццё батанікі ў cярэднія вякі (V – XVI ст.) зрабілі арабскія выдатныя вучоныя і лекары Разес – Махамед бен Захарыя (850 – 923 гг.); Авіцэна – Абу Алі Ібн Сіна (980 – 1037 гг.); Аль-Біруні (973 – 1048 гг.); Ібн-Эль Байтара (1197 – 1248 гг.), а таксама магістр ордэна дамініканцаў, нямецкі філосаф Альберт Вялікі – Альберт фон Больштэдт (1193 –1280 гг.).

Эпоха Адраджэння (XІV – XVI ст. н.э.) адзначалася цікавасцю да антычнай культуры, прац старажытных аўтараў, імкненнем да вывучэння мясцовай прыроды асобных краін. Рэзка пашырылі ўяўленні пра багацце і разнастайнасць расліннага царства вялікія геаграфічныя адкрыцці (Марка-Пола, Магелана), першыя батанічныя сады ў XIV ст. (Італія), новы спосаб кнігадрукавання (XV cт.), прымяненне гербарызацыі раслін (пачатак XVI ст.), тэхніка гравіроўкі адлюстравання знешняга выгляду раслін. Усё гэта спрыяла з’яўленню так званых траўнікаў – кніг з апісаннем і адлюстраваннем раслін. З’яўляюцца першыя траўнікі Брунфельса (1530 – 1536 гг.), Бока (1539 г.), Фукса (1543 г.), Геснера (1544 г.), Данонеўса (1554 г.), Маціолі (1562 г.), Лабеліўса (1576 г.), Табернемантануса (1588 г.). Гэтую эпоху называюць эпохай бацькоў батанікі, ці апісальным перыядам у гісторыі сістэматыкі раслін. На мяжы XVI-XVII ст. з’яўляюцца выдатныя працы Клюзіуса (1525 – 1609 гг.) і швейцарскага батаніка К. Баўгіна (1560 – 1624 гг.), які віды раслін размеркаваў па прыкметах падабенства на 12 класаў.

Такім чынам, ХVI ст. адзначаецца ў гісторыі сістэматыкі раслін слыннымі прозвішчамі выдатных навукоўцаў – «бацькоў батанікі». Іх працы спрыялі развіццю батанікі, вывучэнню флоры асобных краін.

Аднак далейшае развіццё сістэматыкі раслін стрымлівалася адсутнасцю агульных узгодненых правіл апісання раслін.

Перыяд штучных сістэм раслін.Перыяд з канца ХVI да другой паловы ХVIII стагоддзяў характарызуецца з’яўленнем шэрагу штучных марфалагічных сістэм, інакш сістэм, якія будаваліся на аснове параўнання якойсці адной ці некалькіх прыкмет.

Так, у канцы ХVI ст. з’яўляецца работа італьянскага батаніка, анатама, мінералага А. Цэзальпіна (1519 – 1603 гг.) У аснову класіфікацыі Цэзальпіна былі пакладзены прынцыпы будовы органаў размнажэння. Раслінны свет быў падзелены на два аддзелы: 1) дрэвы і хмызнякі, 2) паўхмызнякі і травы. Далей яны драбіліся на 15 класаў на аснове будовы пладоў і ліку гнёздаў і насення ў іх, а затым выдзяляліся групы меншага аб'ёму з улікам будовы кветкі. Асобнае месца ў сістэме Цэзальпіна займаў 15-ы клас, куды былі аднесены мхі, папараці, хвашчы і грыбы. Сістэма Цэзальпіна, недасканалая з сучаснага пункту гледжання, была важным этапам у развіцці сістэматыкі раслін.

У класіфікацыйнай сістэме англійскі батанік Д. Рэй (1623 – 1705 гг.) выдзяляе аддзелы раслін па ліку семядоляў у зародку насення і падраздзяляе іх на аднасемядольныя і двухсемядольныя. У сваёй сістэме ён прымае да ўвагі, акрамя насення і пладоў, форму кветкі.

Сучаснік Рэя французскі батанік Ж. Турнефор (1656 – 1708 гг.) стварыў сваю сістэму раслін, заснаваную на форме венчыка кветкі. Турнефор падраздзяляе расліны на беспялёсткавыя і шматпялёсткавыя. Ён, як і Рэй, падраздзяляе кветкі на простыя і складаныя, на правільныя і няправільныя; захаваў старое дзяленне на дрэвы, хмызнякі і травы.

Па форме кветкі Турнефор раздзяліў кветкавыя расліны спачатку на 14, а затым на 18 класаў.

Ролю рэфарматара батанікі выканаў вялікі шведскі вучоны К. Ліней
(1707 – 1778 гг.). Ён быў з ліку тых батанікаў, якія ў XVIII ст. ацанілі вучэнне Камерарыўса аб полу ў раслін. Ліней паклаў гэтае вучэнне ў аснову сваёй знакамітай палавой сістэмы ў раслін, выкладзенай ім у кнігах “Сістэма Прыроды” (1735 г.), “Асновы батанікі” (1736 г.), “Віды раслін” (1753 г.) і інш. Сістэма Лінея таксама была штучнай, але тым не менш яна выгадна адрознівалася ад сістэм Рэя, Тарнефора і іншых яго папярэднікаў. К. Ліней выбраў у якасці асноўнай сістэматычнай прыкметы орган размнажэння, а не плод, як гэта зрабіў Цэзальпіна, а кветку, але не форму кветкі, як Турнефор, а будову андрацэя.

Сістэма Лінея ўключае 24 класы раслін. У 23 класах прадстаўлены расліны з кветкамі, якія адрозніваюцца паміж сабой колькасцю тычынак, іх узаемным размяшчэннем, аднолькавай ці рознай даўжынёй, размеркаваннем палоў, а таксама расліны, у якіх тычынкі зрасліся са слупком песціка. У 24 клас Лінней уключыў “бяскветкавыя” расліны, г.зн. такія, у якіх няма кветак.

Вялікая заслуга К. Лінея перад батанікай у тым, што ён упершыню ўвёў бінарную наменклатуру раслін: від расліны назваў двума словамі – родавым і відавым. Напрыклад: від вярба белая – Salix (родавая назва), alba (відавы эпітэт).

Сістэмай К. Лінея заканчваецца перыяд штучных сістэм у гісторыі сістэматыкі раслін.

Заказать ✍️ написание учебной работы
Поможем с курсовой, контрольной, дипломной, рефератом, отчетом по практике, научно-исследовательской и любой другой работой

Сейчас читают про:
Поможем в написании
> Курсовые, контрольные, дипломные и другие работы со скидкой до 25%
3 569 лучших специалисов, готовы оказать помощь 24/7